نجات پيدا مىكند و عملش را در فرصت بيشترى انجام مىدهد . » . و اين تفسير آخرى با ذيل آيه سازگارتر است : « أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصِيراً . » « 1 » . و البتّه ما اين دشوارى را در عبارتى احساس مىكنيم كه به اين مهاجرين در اين عبارت قرآنى وعده مىدهد : « لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ . » « 2 » . و انديشهء خير و نيكى كه در اين دنيا به نيكوكاران وعده داده شد ، عمومىترين و فراگيرترين انديشه است ، خداى سبحان مىفرمايد : « لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ . » « 3 » . و سرانجام ، خوشبختى اعلام شده مشتمل بر يك صفت سلبى است ، در اين آيه كه خطاب به كافران مىباشد : « ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُمَتِّعْكُمْ مَتاعاً حَسَناً إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى وَ يُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ كَبِيرٍ . » « 4 » . امّا بقيّهء آيات وعده ، و يا بيم دادن مستقيم ندارد ، بلكه آنها خبرهاى تاريخى ؛ قديمى يا معاصر به صورت وحى است كه ارتباط آن‌ها را با پديده‌هاى اخلاقى تفسير مىكند و بيشترين نصوص به‌طور ويژه بر جنبهء كيفرى اصرار مىورزد و يا بر جنبهء منفى پاداش ! بنابراين ؛ يك شهر مشخّص و يا مجموعهء معيّنى كه در يك بحرانى زندگى مىكردند ، خود را در امنيّت و رفاه مىديدند ، تا آن روزى كه خداوند به آنها در آن روز وعدهء ترس و عذاب و تنگدستى مىدهد و دچار مصيبتى مىسازد كه زراعت و باغ‌هاى ميوه آنان از بين مىرود و منابع آنها مىخشكد ! و در برخى از آيات ، قرآن كريم اين بلا و اين دگرگونى را سرانجام به نقص ايمان به خدا و انكار لطف و كرم خود نسبت مىدهد ، از قبيل اين آيه : « وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيها رِزْقُها رَغَداً مِنْ كُلِّ مَكانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِما كانُوا

--> ( 1 ) - نساء ( 4 ) آيهء 97 : مگر سرزمين پروردگار وسيع و پهناور نبود كه مهاجرت كنيد و خود را از آن محيط آلوده و خفقان‌آور نجات دهيد ، اين‌گونه اشخاص ( كه با عذر واهى شانه از زير بار هجرت خالى كردند ) جايگاهشان دوزخ و بد سرانجامى دارند ! ( 2 ) - نحل ( 16 ) آيهء 41 : ( و به ستمديدگان مهاجر ) در اين دنيا جايگاه و مقام خوبى به آنها مىدهيم ، امّا پاداش اگر بدانند بسيار بزرگتر است . ( 3 ) - زمر ( 39 ) آيهء 10 : براى كسانى كه در اين دنيا نيكى كرده‌اند ، پاداش نيكى است . ( 4 ) - هود ( 11 ) آيهء 3 : سپس به سوى او بازگرديد تا پايان عمر شما را از زندگانى سعادت‌بخش اين دنيا بهره‌مند و متمتّع مىسازد . به هر صاحب فضيلتى به اندازهء فضيلتش عطا مىكند و امّا اگر راه مخالفت را پيش گيريد و ( در برابر اين دستورهاى عقيدتى و عملى ) سرپيچى كنيد ، من از عذاب روز بزرگى بر شما بيمناكم .